Organizacje pozarządowe,administracja i podmioty lecznicze - Jak współpracować z wolontariuszami? cz.2
5. Wolontariusz za granicą i wolontariusz z zagranicy.
Zgodnie z art.48 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie:,, Jeżeli porozumienie zawarte między Korzystającym, o którym mowa w art.42 ust. 1 pkt.2 i 3, a wolontariuszem dotyczy wydelegowania wolontariusza w celu wykonywania przez niego świadczeń na terytorium innego państwa, na podstawie umowy międzynarodowej wiążącej Rzeczpospolitą Polską, wolontariuszom przysługuje prawo do świadczeń i pokrycia kosztów ogólnie przyjętych w stosunkach danego rodzaju, chyba, ze umowy międzynarodowe stanowią inaczej" [Art.44 ust.1 Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z dnia 24 kwietnia 2003 r., Dz. Ust. Nr 96, poz.873 z dnia 29 maja 2003 r.]. Artykuł ten wskazuje, iż wolontariuszom wyjeżdżającym za granicę, przysługują świadczenia adekwatne (pokrycie kosztów podróży służbowych i delegacji do przyznawanych w kraju. Przy czym, wysokość tych świadczeń regulowana jest osobnymi przepisami określonymi przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej.
Inna sytuacja, przewidziana przez ustawę ma miejsce wówczas, gdy warunki uczestnictwa wolontariuszy regulują międzynarodowe umowy. Wówczas wolontariuszowi przysługują uprawnienia, które zawarte są w takich umowach. Hubert Izdebski zauważył, iż:,, Powyższy przepis dotyczy tzw. wolontariatu międzynarodowego, który posiada rożnego rodzaju standardy, wypracowane m.in. w ramach organizacji United Nations Volunteeers”.[H. Izdebski, Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Komentarz, Warszawa 2003, s.96). Wśród tego rodzaju, standardów można wymienić również te wypracowane przez Unię Europejską. Ich część stanowi też program ,,Młodzież", w obrębie, którego funkcjonuje Wolontariat Europejski.
Posługując się przykładem Kieszonkowego, można by tą sytuację wytłumaczyć w następujący sposób. Wprawdzie zgodnie z art.42 ust.2 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie:,, Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do wolontariuszy wykonujących na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej świadczenia na rzecz organizacji międzynarodowych (...)". Jednak dalsza część tego artykułu: „(...) jeżeli postanowienia umów międzynarodowych nie stanowią inaczej" [Art.44 ust.1 Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z dnia 24 kwietnia 2003 r., Dz. Ust. Nr 96, poz.873 z dnia 29 maja 2003 r.], umożliwia zaistnienie sytuacji, w której kieszonkowe pieniądze wypłacane wolontariuszom EVS [European Voluntary Service - Wolontariat Europejski] przez polskie organizacje pozarządowe (refundowane następnie przez Komisję Europejską, mimo nie objęcia ich zwolnieniami podatkowymi z ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, takiemu opodatkowaniu mimo wszystko nie podlegają.
6. Obowiązki korzystającego wobec wolontariusza.
a. Bezpieczeństwo i higiena pracy oraz koszty niezwiązane z ubezpieczeniem.
Artykuł 45 ust. 1 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie nakłada na korzystającego kilka podstawowych obowiązków względem wolontariusza. Po pierwsze, jest on zobowiązany do informowania wolontariusza o ryzyku dla zdrowia i bezpieczeństwa związanym z wykonywanymi świadczeniami oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami. Obowiązek ten może przybierać różne formy, w zależności od możliwości i pomysłowości Korzystającego. Przy czym:,, Dla korzystającego istotne jest, aby wolontariusz potwierdził (najlepiej pisemnie), że został poinformowany (...) " [Wolontariat w polskim systemie prawnym po wejściu w życie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa 2003, s.11].
Po drugie, Korzystający jest zobowiązany do zapewnienia wolontariuszowi bezpiecznych i higienicznych warunków wykonywania przez niego świadczeń, w tym, do zapewnienia odpowiednich środków ochrony indywidualnej, uzależnionych od rodzaju świadczeń i zagrożeń związanych z ich wykonywaniem. Jak również, ma on obowiązek pokrywać koszty podróży służbowych i diet (, przy czym z obowiązku tego, wolontariusze mogą zwalniać Korzystających, ale wyłącznie w formie pisemnej pod rygorem nieważności). Wysokość diet dla wolontariusza odpowiada wysokości diet przysługujących pracownikom i są one określane przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Istotne jest również to, że szczegółowe obowiązki korzystającego w zakresie bezpieczeństwa i higieny wykonywanych przez wolontariuszy świadczeń, powinny być wypełniane przez Korzystającego na zasadach dotyczących pracowników. Ma to na celu: „(...) nie tylko ochronę wolontariuszy przed grożącymi niebezpieczeństwami, ale również wyeliminowanie lub ograniczenie skutków zagrożeń dla ich życia i zdrowia, a więc wypadków, które mogą się wydarzyć przy wykonywaniu świadczeń przez wolontariuszy" [Jak czytamy w opracowaniu Katarzyny Kołodziej: „ Jeśli dojdzie do wypadku z udziałem wolontariusz przy wykonywaniu świadczeń, korzystający powinien: zapewnić udzielenie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym, ustalić okoliczności i przyczyny wypadku oraz zastosować odpowiednie środki zapobiegające podobnym wypadkom. Korzystający powinien również: systematycznie analizować przyczyny wypadków przy pracy, chorób zawodowych i innych chorób związanych z warunkami środowiska przy wykonywaniu świadczeń i na podstawie wyników tych analiz: stosować właściwe środki zapobiegawcze, zapewnić wstępne przeszkolenie wolontariusza w zakresie bezpieczeństwa i higieny wykonywanych świadczeń przed rozpoczęciem przez wolontariusza wykonywania świadczenia." Wolontariat w polskim systemie prawnym po wejściu w życie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa 2003, s. 11-12].
Trzeba jednak pamiętać również o tym, że fakt, iż ustęp 1 art. 45 odsyła w sposób pośredni do odpowiednich przepisów z zakresu prawa pracy, wiąże się z zasadą wyrażoną w art.45, iż świadczenia wolontariusza odpowiadają świadczeniu pracy. Nie znaczy to jednak, że stoi za nimi stosunek pracy (jest to stosunek cywilnoprawny).
Artykuł 45 ust.2 mówi, że: „ Korzystający może pokrywać na dotyczących pracowników zasadach określonych w odrębnych przepisach, także inne niezbędne koszty ponoszone przez wolontariusza, związane z wykonywaniem świadczeń na rzecz Korzystającego". [Art.45 ust.2 Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z dnia 24 kwietnia 2003 r., Dz. Ust. Nr 96, poz.873 z dnia 29 maja 2003 r.]. Zapis ten umożliwia zwrot wolontariuszowi kosztów, które ponosi on w związku ze swoją aktywnością na rzecz korzystającego ( do najczęściej spotykanych kosztów tego rodzaju należą koszty dojazdu, oraz koszty rozmów telefonicznych).
Wreszcie, zgodnie z brzmieniem artykułu 45 ust.3: „Korzystający może pokrywać koszty szkoleń wolontariuszy w zakresie wykonywanych przez nich świadczeń określonych w porozumieniu, o którym mowa w art.44 ust.1" [Art.45 ust.3 Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z dnia 24 kwietnia 2003 r., Dz. Ust. Nr 96, poz.873 z dnia 29 maja 2003 r.]. Przy czym należy tu dodać ze zakres szkolenia powinien być spójny z zakresem świadczeń, jakie zostały określone w porozumieniu.
b. Ochrona wolontariuszy z tytułu wypadku przy wykonywaniu świadczeń.
Wolontariuszowi, który wykonuje świadczenia przez okres dłuższy niż 30 dni, przysługuje zaopatrzenie z tytułu wypadku przy wykonywaniu świadczeń na podstawie art.2 pkt.12 ustawy z dnia 27 września 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach (jest to tzw. mała ustawa wypadkowa). [Dz. Ust. Nr 199, poz.1674 z 28 listopada 2002 r., oraz Nr 83, poz.760 z 2003 r.]. Powyższa regulacja została wprowadzona na podstawie art.20 ustawy przepisy wprowadzające ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.[ Dz. Ust. Nr 96, poz.874 z dnia 29 maja 2003 r.]. Po tej zmianie, za wypadek uzasadniający przyznanie świadczeń uważa się również zdarzenie nagle, wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło przy wykonywaniu przez wolontariusza świadczeń na rzecz korzystającego. Oznacza to, że po 30 dniu współpracy z wolontariuszem opiekę nad nim w zakresie ochrony ubezpieczeniowej od nieszczęśliwych wypadków sprawuje państwo poprzez ZUS. Przy czym, jak podają, R.Skiba i D.Pietrowski: „(...) w sytuacji, kiedy wolontariusz ulegnie wypadkowi, Korzystający zobowiązany jest sporządzić protokół wypadku, oraz przesłać go wraz z (uwaga!) porozumieniem o współpracy, które zawarł z wolontariuszem do ZUS. Na tej podstawie ZUS rozpoczyna procedurę odszkodowawczą. Potwierdza to prawidłowość wniosku, iż nie ma obowiązku zgłaszania do ZUS faktu rozpoczęcia współpracy z wolontariuszem, a tym samym zgłaszania go do ubezpieczenia. Zgłoszenie to ma miejsce dopiero po wystąpieniu wypadku". [Jak zgodnie z prawem współpracować z wolontariuszem?, Opracowanie: D. Pietrowski, R. Skiba, Warszawa 2003, s.9].
Zgodnie z małą ustawą wypadkową wolontariuszowi, który ulegnie wypadkowi przy wykonywaniu świadczeń wolontarystycznych, w przypadku wystąpienia nagłego zdarzenia wywołanego przyczyną zewnętrzną i wywołującego uraz bądź śmierć, przysługiwać będzie: renta z tytułu niezdolności do pracy, jednorazowe odszkodowanie, lub świadczenie zdrowotne w zakresie leczenia następstw wypadku lub choroby zawodowej. W razie nieszczęśliwego wypadku, który zakończy się śmiercią wolontariusza, członkom rodziny przysługuje zwrot kosztów pogrzebu oraz renta rodzinna i jednorazowe odszkodowanie. Przy czym, świadczenia te finansowane są z budżetu państwa.
Jeżeli wolontariusz będzie wykonywał świadczenia przez okres do 30 dni, to Korzystający zobowiązany będzie zapewnić wolontariuszowi ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków, co oznacza konieczność wykupienia ubezpieczenia w firmie ubezpieczeniowej. Natomiast w przypadku zawarcia umowy z wolontariuszem - na czas nieokreślony, organizacja musi opłacać mu ubezpieczenie z tytułu NW przez pierwszych 30 dni, zaś od początku drugiego miesiąca wykonywania świadczeń zostaje on objęty ubezpieczeniem z małej ustawy wypadkowej.
c. Ubezpieczenie zdrowotne.
Kwestia ta, budząca najwięcej kontrowersji w trakcie polemiki nad rozwiązaniami ustawowymi, została uregulowana, przez art.46 ust. 1 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w brzmieniu: „Wolontariuszowi mogą przysługiwać świadczenia zdrowotne na zasadach przewidzianych w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych”. [Art.46 ust.1 Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z dnia 24 kwietnia 2003 r., Dz. Ust. Nr 96, poz.873 z dnia 29 maja 2003 r.]. Poprzednie, zmieniające się wersje projektowe tego zapisu brały pod uwagę obligatoryjność ubezpieczenia i ze względów finansowych budziły bardzo wiele obaw i zastrzeżeń organizacji pozarządowych. Jednak protesty przyniosły ostatecznie skutek zgodny z oczekiwaniami sektora pozarządowego. Z powyższego przepisu wynika, bowiem, że ubezpieczenie wolontariusza będzie zależało od woli Korzystającego (nie tylko od woli organizacji pozarządowych jak chciało TNCL) , aczkolwiek z małym wyjątkiem. Mianowicie art.21 pkt.2 b ustawy - Przepisy wprowadzające ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie [Dz. Ust. Nr 96, poz.874 z dnia 29 maja 2003 r.], dodał do art. 11 ustawy o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia, ustęp 1 a zgodnie, z którym:,,Korzystający może zgłosić wolontariusza do ubezpieczenia zdrowotnego, jeżeli nie jest on objęty ubezpieczeniem zdrowotnym z innego tytułu "[Art.11 ust.1a ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia, Dz. Ust. Nr 45, poz.391 i Nr 73, poz.600 z 2003 r.]. Z kolei w dalszej części tego samego artykułu ustawy wprowadzającej, czytamy, iż: „Wolontariusz, o którym mowa w ust. 1 a, zostaje objęty ubezpieczeniem zdrowotnym z dniem określonym w umowie zawartej przez korzystającego z Funduszem, a przestaje być nim objęty z dniem rozwiązania umowy lub po upływie miesiąca nieprzerwanej zaległości w opłacaniu składek" [Art.11 ust.4a ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia, Dz. Ust. Nr 45, poz.391 i Nr 73, poz.600 z 2003 r.]. Płynie stąd logiczny wniosek, iż jeśli Korzystający podejmie decyzje o tym, żeby ubezpieczyć wolontariusza będzie zobowiązany do opłacania składki na ubezpieczenie zdrowotne (jest to zarazem odpowiedź na pytanie organizacji hospicyjnych o to, z jakich funduszy będą opłacane świadczenia zdrowotne dla wolontariuszy). Przy czym podstawę wymiaru tej składki stanowi kwota odpowiadająca najniższemu wynagrodzeniu.
r.pr. Marcin Pych
